Biệt thự Lopatina: ngôi nhà bánh gừng giữa lòng Moscow

Đi bộ từ quảng trường Kudrinskaya về phía trung tâm, bạn sẽ thấy một ngôi nhà khiến người qua đường phải đứng lại. Cả mặt tiền phủ kín những ô trám gạch vàng và đỏ, đều tăm tắp như mũi thêu chữ thập trên khăn. Khung cửa sổ đội vành kokoshnik, mái nhọn viền hàng rào sắt rèn mảnh như ren, cổng gang đen hoa văn uốn lượn. Người Moscow gọi nó là "ngôi nhà bánh gừng", và nhìn kỹ một lúc, bạn sẽ thấy cái tên ấy không hề quá lời.

Biệt thự Lopatina (Особняк Лопатиной, Osobnyak Lopatinoy) ở số 54 phố Bolshaya Nikitskaya là một trong những công trình nhà ở đầu tiên của Moscow theo phong cách "kiểu Nga" cuối thế kỷ 19. Hiện ngôi nhà là Đại sứ quán Brazil, nên bạn chỉ ngắm được từ bên ngoài, trừ vài ngày đặc biệt trong năm. Bài này giúp bạn đọc mặt tiền như đọc một bức tranh, nghe chuyện bà chủ buôn hải sản đã đặt xây nó, và nối biệt thự vào một buổi dạo phố Bolshaya Nikitskaya qua những địa chỉ đẹp nhất khu này.

Mục lục

1. Bà chủ buôn hải sản và một ý tưởng gom tất cả dưới một mái nhà
2. Kaminsky và "kiểu Nga" trên phố Moscow
3. Đọc mặt tiền như đọc một tấm khăn thêu
4. Từ nhà cho thuê, ký túc xá đến Đại sứ quán Brazil
5. Dạo phố Bolshaya Nikitskaya: ba ngôi nhà, ba câu chuyện
6. Gợi ý lịch trình
7. Thời điểm đẹp nhất để ngắm biệt thự Lopatina
8. Lưu ý dành cho du khách Việt
9. Câu hỏi thường gặp
10. Một ngôi nhà để ngắm từ bên kia phố

Bà chủ buôn hải sản và một ý tưởng gom tất cả dưới một mái nhà

Chủ nhân ngôi nhà là Anna Vasilyevna Lopatina (Анна Васильевна Лопатина), một nữ thương nhân có tiếng ở Moscow. Bà làm giàu nhờ cung cấp hải sản cho những nhà hàng lớn nhất thành phố. Theo các tài liệu của chính quyền Moscow, bà mua mảnh đất trên phố Bolshaya Nikitskaya với kế hoạch xây nhiều toà riêng: một dinh thự để ở, một nhà cho thuê, văn phòng và kho lạnh trữ hải sản, xung quanh là vườn cây ăn quả.

Kiến trúc sư Alexander Kaminsky (Александр Каминский) khuyên bà làm ngược lại: gom tất cả vào một toà nhà. Tầng hầm với các vòm gạch dày là kho và hầm trữ đá cho cá; tầng một là văn phòng; tầng hai là phòng của chủ nhà và những căn hộ cho thuê. Phía sau nhà, khu vườn có ao kéo dài tới tận phố Malaya Nikitskaya. Nói theo ngôn ngữ ngày nay, đây là một toà nhà đa năng "vừa ở vừa kinh doanh", rất hiếm ở Moscow những năm 1870.

Người Việt nào từng thấy những ngôi nhà ống ở phố cổ Hà Nội, tầng dưới bán hàng, tầng trên để ở, sẽ thấy ý tưởng này quen thuộc. Chỉ khác là bà Lopatina có thêm một hầm đá lạnh và một mặt tiền lộng lẫy để quảng cáo cho sự thịnh vượng của mình.

Kaminsky và "kiểu Nga" trên phố Moscow

Alexander Kaminsky là một trong những kiến trúc sư được giới thương nhân Moscow tin dùng nhất nửa sau thế kỷ 19, đồng thời gắn bó với gia đình nhà sưu tập Tretyakov. Với biệt thự Lopatina, ông chọn phong cách mà người Nga gọi là "kiểu Nga" hay "tân Nga" (неорусский стиль, neorussky stil): lấy cảm hứng từ những dinh thự quý tộc boyar (боярские палаты) thế kỷ 17 thay vì những cung điện châu Âu theo mốt thời ấy. Tạp chí của cổng du lịch RUSSPASS xếp ngôi nhà vào nhóm những công trình nhà ở đầu tiên của thủ đô theo phong cách này.

Đây là lúc nước Nga đang tìm lại bản sắc riêng trong kiến trúc. Biệt thự Lopatina vì thế không chỉ là một ngôi nhà đẹp, mà còn là một mốc nhỏ trong câu chuyện người Moscow tự hỏi: kiến trúc của chúng ta trông như thế nào?

Đọc mặt tiền như đọc một tấm khăn thêu

Điều làm nên "ngôi nhà bánh gừng" là lớp gạch ốp nhiều màu, đặt làm riêng tại nhà máy của Aleksei Gusarev, xếp thành những ô trám lặp lại khắp mặt tiền. Xen vào đó là các mảng gạch men majolica (майолика) từ xưởng của Semyon Maslennikov, với hoa văn xanh lá, đỏ và vàng. Từ xa, toàn bộ bề mặt trông như một tấm vải thêu chữ thập; lại gần, bạn mới thấy từng viên gạch được tính toán màu sắc kỹ đến đâu.

Hãy để ý thêm những chi tiết sau khi đứng trước nhà. Các trụ đứng phủ hoa văn sặc sỡ chia nhịp mặt tiền. Cửa sổ đội những vành chạm hình kokoshnik (кокошник), chiếc mũ truyền thống của phụ nữ Nga. Mái chóp có hàng rào sắt rèn thanh mảnh, còn hàng rào gang và cổng thì vẫn là của nguyên bản năm 1876.

Mẹo nhỏ: tầng ba trông như sinh ra cùng ngôi nhà, nhưng thật ra được xây thêm năm 1928. Kiến trúc sư G. Sukhanov đã cố ý dùng lại cửa sổ kokoshnik và gạch men hoa lá để phần mới gần như không thể phân biệt với phần cũ. Thử đố bạn đồng hành xem ai nhận ra trước.

Từ nhà cho thuê, ký túc xá đến Đại sứ quán Brazil

Đầu thế kỷ 20, ngôi nhà đã thành nhà cho thuê hoàn toàn: văn phòng ở tầng một, người thuê ở tầng hai. Sau Cách mạng 1917, biệt thự bị quốc hữu hoá và chia thành các căn hộ tập thể. Năm 1925, một trận cháy phá huỷ gần như toàn bộ nội thất sang trọng. Ba năm sau, toà nhà được phục hồi, nâng thêm tầng ba và trở thành nơi ở của Hội những người Bolshevik lão thành cho tới năm 1963.

Năm 1963, toà nhà được giao cho phái đoàn ngoại giao Brazil, và phía Brazil bỏ kinh phí trùng tu mặt tiền và nội thất. Từ năm 1988, toà nhà thuộc sở hữu của Brazil. Đợt trùng tu khoa học 2017–2020 đã phục hồi phần trang trí vữa trên trần và tường, sàn gỗ ghép khác kiểu ở từng phòng và những dãy phòng nối tiếp nhau (анфилада, anfilada). Ngôi nhà là di sản văn hoá cấp liên bang của Nga.

Dạo phố Bolshaya Nikitskaya: ba ngôi nhà, ba câu chuyện

Biệt thự Lopatina đẹp nhất khi nằm trong một buổi đi bộ. Chỉ vài trăm mét về phía trung tâm là Nhà thờ Đại Thăng thiên (храм «Большое Вознесение», Bolshoye Voznesenie) ở số 36, nơi ngày 18 tháng 2 năm 1831 (theo lịch cũ) Alexander Pushkin cưới Natalya Goncharova. Nhà thờ khi đó chưa xây xong, nên lễ cưới diễn ra trong gian nhà ăn (трапезная, trapeznaya) của nhà thờ. Truyền thuyết kể rằng trong buổi lễ, một ngọn nến tắt và nhẫn cưới rơi xuống sàn: những điềm gở mà người Nga vẫn nhắc tới khi kể về cái chết của nhà thơ sáu năm sau.

Rẽ sang phố Malaya Nikitskaya số 6 là biệt thự Ryabushinsky (особняк Рябушинского), kiệt tác tân nghệ thuật (модерн, modern) của kiến trúc sư Fyodor Schechtel, xây năm 1900–1903. Từ năm 1931, nhà văn Maxim Gorky sống ở đây; từ năm 1965, ngôi nhà là bảo tàng – căn hộ Gorky. Khác với biệt thự Lopatina, bạn có thể vào trong để ngắm cầu thang đá uốn lượn và nội thất tân nghệ thuật. Bảo tàng nghỉ thứ Hai, thứ Ba và lối vào nằm ở phía phố Spiridonovka.

Đứng giữa ba công trình, bạn sẽ thấy cả một thế kỷ thay đổi khẩu vị của Moscow: nhà thờ cổ điển, "kiểu Nga" sặc sỡ của bà Lopatina, rồi tân nghệ thuật mềm mại của Schechtel, tất cả chỉ cách nhau vài phút đi bộ.

Gợi ý lịch trình

Nếu đi cùng hướng dẫn viên, bạn có thể ghép tuyến này vào một ngày tham quan Moscow; trong các buổi đi bộ chúng tôi dẫn qua khu Nikitskaya, đây thường là quãng khách dừng chụp ảnh lâu nhất.

Thời điểm đẹp nhất để ngắm biệt thự Lopatina

Mặt tiền gạch vàng đỏ đẹp nhất vào buổi chiều nắng, từ cuối tháng 4 đến đầu tháng 10, khi ánh sáng chiếu nghiêng làm nổi các ô trám. Mùa thu, cây hai bên phố chuyển vàng, rất hợp với tông màu của ngôi nhà. Mùa đông, tuyết đọng trên các gờ và mái chóp khiến biệt thự trông đúng như một ngôi nhà bánh gừng phủ đường.

Nếu muốn vào bên trong, hãy theo dõi chương trình Ngày Di sản Lịch sử và Văn hoá Moscow (Дни исторического и культурного наследия Москвы), thường diễn ra vào mùa xuân. Suất tham quan các toà đại sứ quán thường hết rất nhanh, nên cần đăng ký sớm và mang theo hộ chiếu.

Lưu ý dành cho du khách Việt

• Đây là Đại sứ quán đang hoạt động: chụp ảnh mặt tiền từ vỉa hè đối diện, không đứng chắn cổng, không chĩa máy ảnh vào lực lượng bảo vệ.
• Không bấm chuông hay hỏi bảo vệ xin vào xem; bên trong chỉ mở cho khách vào các dịp đặc biệt có đăng ký.
• Phố Bolshaya Nikitskaya khá hẹp, vỉa hè nhỏ; đi theo nhóm lớn nên dừng ở chỗ rộng để không cản người đi bộ.
• Bảo tàng Gorky trong biệt thự Ryabushinsky nghỉ thứ Hai và thứ Ba; nên kiểm tra lịch trên trang của bảo tàng trước khi đi.
• Vào Nhà thờ Đại Thăng thiên, nữ che tóc, nam bỏ mũ, giữ yên lặng khi đang có lễ.
• Ánh sáng tốt nhất để chụp là buổi chiều; buổi sáng mặt tiền thường nằm trong bóng râm của dãy nhà đối diện.

Câu hỏi thường gặp

Một ngôi nhà để ngắm từ bên kia phố

Biệt thự Lopatina là kiểu điểm đến hiếm hoi mà người ta yêu từ ngoài cổng. Bạn không cần vé, không cần xếp hàng, chỉ cần dừng chân ở vỉa hè đối diện và để mắt đi theo những ô gạch vàng đỏ. Trong khoảnh khắc ấy, giữa dòng xe Moscow hối hả, bạn sẽ thấy ngôi nhà bánh gừng của bà chủ buôn hải sản vẫn đang kể chuyện của nó, sau gần một thế kỷ rưỡi.

Nếu bạn muốn những buổi dạo Moscow theo chủ đề kiến trúc, từ "kiểu Nga" đến tân nghệ thuật, ATN Travel có thể giúp bạn xếp tuyến đi bộ và chọn hướng dẫn viên am hiểu từng con phố.