Ông già Tuyết Nga Ded Moroz: về quê Veliky Ustyug và gặp các “đồng nghiệp” vùng miền

Đêm 18 tháng 11. Tuyết vừa phủ trắng mái các nhà thờ cổ bên sông Sukhona, trẻ con xếp hàng dọc phố với má đỏ ửng và những bức thư gấp tư trong túi áo. Rồi một cụ ông râu bạc dài quá thắt lưng, áo choàng đỏ thêu bạc, chống cây gậy pha lê bước ra, và cả quảng trường cùng hô một tiếng. Ở Veliky Ustyug, đó không phải buổi diễn mà là sinh nhật của một người hàng xóm rất nổi tiếng.

Người ấy là Ông già Tuyết Nga (Дед Мороз, Ded Moroz, nghĩa đen là "ông nội Băng Giá"). Người Việt quen gọi chung mọi cụ râu trắng mùa đông là ông già Noel, nhưng Ded Moroz không đi xe tuần lộc, không chui ống khói và cũng không đến vào đêm 24 tháng 12. Ông mang quà đến đêm Giao thừa dương lịch, đi cùng cô cháu gái Snegurochka (Снегурочка, Bạch Tuyết), và có cả một mạng lưới "đồng nghiệp" ở khắp các vùng của nước Nga, mỗi người một tính cách. Bài này dẫn bạn về quê ông, rồi đi một vòng thăm những cụ già mùa đông ấy.

Mục lục

1. Ded Moroz khác ông già Noel ở đâu
2. Lịch sử thăng trầm của Ông già Tuyết Nga
3. Veliky Ustyug, thị trấn cổ hơn tám thế kỷ
4. Thái ấp Votchina: nhà riêng của Ded Moroz
5. Những "đồng nghiệp" vùng miền của Ông già Tuyết
6. Cách đến Veliky Ustyug từ Moscow
7. Gợi ý lịch trình
8. Thời điểm đẹp nhất để gặp Ded Moroz
9. Lưu ý dành cho du khách Việt
10. Câu hỏi thường gặp
11. Một mùa đông có người đợi

Ded Moroz khác ông già Noel ở đâu

Gốc gác của Ded Moroz không nằm ở nhà thờ mà ở rừng. Trong văn hoá dân gian Slav, Băng Giá (Мороз, Moroz) là một thế lực của thiên nhiên, được gọi bằng nhiều tên như Morozko (Морозко) hay Treskun (Трескун, "ông nổ lách tách", vì cái lạnh làm cây cối nứt kêu). Người nông dân xưa đặt bánh và cháo bên bậu cửa đêm đông để "mời" ông dùng bữa, mong ông đừng làm chết rét mùa màng. Vị thần ấy nghiêm khắc chứ chưa hề hiền hậu.

Hình ảnh ông cụ tốt bụng được văn học nhào nặn dần trong thế kỷ 19. Năm 1840, nhà văn Vladimir Odoevsky (Одоевский) viết truyện "Ông Băng Giá Ivanovich" (Мороз Иванович, Moroz Ivanovich), trong đó ông thưởng cô bé chăm chỉ và phạt cô bé lười. Năm 1856, nhà sưu tầm Alexander Afanasyev (Афанасьев) ghi lại truyện cổ "Morozko". Năm 1873, vở kịch "Snegurochka" của Alexander Ostrovsky (Островский) đưa thêm nhân vật Bạch Tuyết, khi ấy còn là con gái chứ chưa phải cháu gái của ông.

Điểm khác biệt rõ nhất nằm ở trang phục. Ded Moroz mặc áo choàng dài chấm gót, có thể màu đỏ, xanh lam hoặc trắng, thêu hoa văn bạc như sương giá; chân đi ủng dạ, tay chống gậy. Ông không có bụng phệ và hiếm khi cười "hô hô". Nếu ông già Noel giống một ông bác vui tính đi phát quà, thì Ded Moroz giống một bậc trưởng lão trong làng, hiền nhưng có uy. Trẻ con Nga phải đọc thơ hoặc hát một bài mới được nhận quà.

Lịch sử thăng trầm của Ông già Tuyết Nga

Đầu thế kỷ 20, hình ảnh Ded Moroz bên cây thông đã xuất hiện trên bưu thiếp, khoảng từ năm 1910. Nhưng sau cách mạng, thập niên 1920, cây thông Năm mới và ông cụ râu trắng bị coi là tàn dư cũ và bị cấm. Phải đến cuối năm 1935, sau bài viết của Pavel Postyshev (Постышев) trên báo "Sự thật" (Правда, Pravda) đề nghị trả lại cây thông cho trẻ em, Ded Moroz mới trở lại trong dịp Năm mới 1936. Từ năm 1937, Snegurochka chính thức đứng cạnh ông trong các buổi lễ, và từ đó họ thành một cặp ông cháu không thể tách rời.

Chuyện Ded Moroz "có quê" thì mới hơn nhiều. Tháng 11 năm 1998, dự án "Veliky Ustyug – quê hương của Ông già Tuyết" (Великий Устюг – родина Деда Мороза) được khởi động. Ngày 25 tháng 12 năm 1999, Nhà Ông già Tuyết đầu tiên mở cửa đón khách. Từ năm 2005, ngày 18 tháng 11 được chọn làm sinh nhật của ông, vì theo quan sát của người địa phương, đó là lúc Veliky Ustyug bắt đầu băng giá thật sự. Đêm ấy, thị trấn thắp cây thông Năm mới đầu tiên của cả nước, mở màn mùa lễ hội kéo dài đến tận tháng Giêng.

Snegurochka cũng có quê riêng: thành phố Kostroma bên sông Volga, nơi cô có một ngôi nhà gỗ (терем, terem) để đón khách.

Veliky Ustyug, thị trấn cổ hơn tám thế kỷ

Nhiều người nghĩ quê Ông già Tuyết là một khu vui chơi dựng lên cho trẻ con. Thật ra Veliky Ustyug (Великий Устюг) là một thị trấn có từ năm 1147, nằm nơi sông Sukhona và sông Yug hợp lưu, từng là trạm buôn bán sầm uất trên đường từ Arkhangelsk vào nội địa. Vì thế mà một thị trấn chỉ vài vạn dân lại có cả một rừng tháp chuông. Quần thể Sân nhà thờ lớn (Соборное дворище, Sobornoe dvorishche) với Nhà thờ Đức Mẹ Lên Trời (Успенский собор) và Nhà thờ Thánh Prokopy (собор Прокопия) là nơi nên dạo đầu tiên.

Cách trung tâm khoảng 4 km, Tu viện Chúa Ba Ngôi – Gleden (Троице-Гледенский монастырь, Troitse-Gledensky) đứng trên đồi cao, nhìn xuống cả vùng hợp lưu. Thị trấn còn giữ nghề chạm bạc đen "Bạc đen phương Bắc" (Северная чернь, Severnaya chern) hơn 300 năm tuổi, thành hợp tác xã từ năm 1933: những chiếc thìa, hộp nhỏ, nhẫn bạc khắc hoa văn đen tuyền là món quà đáng mua hơn mọi móc khoá hình ông già. Buổi chiều mùa đông ở đây tắt nắng sớm, đèn trong các khung cửa gỗ bật lên từ ba giờ, và thị trấn có cái tĩnh lặng giống Sa Pa những đêm sương, chỉ khác là lạnh hơn rất nhiều.

Thái ấp Votchina: nhà riêng của Ded Moroz

Nơi ở chính của ông là Thái ấp Ông già Tuyết (Вотчина Деда Мороза, Votchina Deda Moroza), gần làng Lopatnikovo (Лопатниково), cách thị trấn khoảng 12 km. Khuôn viên rộng 43 ha nằm giữa rừng thông. Trung tâm là ngôi nhà gỗ hai tầng rộng khoảng 1.100 m² với 12 phòng: phòng làm việc, phòng ngủ, phòng thư, phòng đựng áo choàng, tất cả đều có thể vào xem theo đoàn có người dẫn.

Đi bộ quanh thái ấp, bạn sẽ qua Con đường cổ tích (Тропа сказок, Tropa skazok), một lối mòn trong rừng có các nhân vật truyện cổ Nga đứng chờ đố mẹo; vườn mùa đông; một vườn thú nhỏ là chi nhánh của Vườn thú Moscow; lò rèn và trại ong. Trẻ con mê con đường cổ tích, còn người lớn thường dừng lâu ở lò rèn, nơi tiếng búa đập sắt vang trong không khí âm hai mươi độ nghe rất lạ tai. Trong thị trấn, ông còn một dinh thự nữa ở đại lộ Sovetsky (Советский проспект), số 85, tiện cho buổi chiều không muốn đi xa.

Ở Veliky Ustyug, câu hỏi "ông có thật không" gần như không ai đặt ra: cả thị trấn sống cùng câu chuyện ấy suốt hơn hai mươi năm. Bưu cục của ông nhận thư từ khắp nước Nga, và cách nhanh nhất để hiểu niềm tin ấy là đứng xem một đứa trẻ run run trao bức thư tận tay ông.

Những "đồng nghiệp" vùng miền của Ông già Tuyết

Nước Nga có gần hai trăm dân tộc, và nhiều vùng có "ông già mùa đông" của riêng mình. Mỗi năm vào ngày 18 tháng 11, không ít người trong số họ về Veliky Ustyug mừng sinh nhật Ded Moroz. Dưới đây là những gương mặt bạn có thể đến tận nơi thăm.

Talviukko, ông già mùa đông xứ Karelia

Talviukko (Талвиукко) trong tiếng Phần–Karelia nghĩa là "ông già mùa đông". Dinh thự của ông ở làng Chalna (Чална), cách Petrozavodsk khoảng 20 km, mở cửa hằng ngày từ 10:00 đến 17:00, quanh năm. Người Karelia kể rằng thuở bé ông lạc trong rừng và được một bầy chó tìm thấy; vì vậy quanh nhà ông luôn có trại chó kéo xe. Đến đây bạn có thể ngồi xe chó husky, thăm trại tuần lộc, cung điện của Lumikki (Лумикки, "Bạch Tuyết" Karelia) và một góc làng du mục Sami. Gần đó, thị trấn Olonets còn có Pakkaine (Паккайне), một ông già băng giá khác của Karelia.

Chyskhaan, chúa tể cái lạnh xứ Yakutia

Chyskhaan (Чысхаан) trong tiếng Yakut nghĩa là "cái lạnh dữ kèm gió". Ông là hiện thân của Bò Mùa đông trong truyện cổ Yakut: sừng mọc càng dài thì trời càng lạnh, đến xuân thì sừng gãy rụng và mùa đông lui. Hình tượng sân khấu của ông do nhà thiết kế Avgustina Filippova (Августина Филиппова) tạo năm 2002. Dinh thự nằm trong hang băng Ebe-Khaya (Эбе-Хая) gần làng Tomtor, vùng Oymyakon, một trong những nơi có người ở lạnh nhất Bắc bán cầu. Người Yakutia kể rằng mỗi năm Ded Moroz phải sang đây "nhận cái lạnh" từ tay ông rồi mới mang về cho cả nước. Nếu bạn muốn gặp ông, hành trình Oymyakon cực lạnh đi qua đúng vùng này.

Kysh Babai, Yamal Iri và những người khác

Ở Tatarstan, Kysh Babai (Кыш Бабай, "ông mùa đông") đi cùng con gái Kar Kyzy (Кар Кызы, "cô gái tuyết"), chứ không phải cháu gái như Ded Moroz. Sinh nhật của ông là ngày 21 tháng 12, và dinh thự ở công viên "Rừng phép màu" (Лес Чудес, Les Chudes) làng Novy Kyrlai gần Kazan chỉ mở chừng hai tháng mùa đông. Ở Yamal, Yamal Iri (Ямал Ири, "ông nội Yamal" trong tiếng Nenets) sống trong một chiếc lều chum từ năm 2007 tại Gornoknyazevsk, cách Salekhard khoảng 12 km. Buryatia có Sagaan Ubugun (Сагаан Убугун, "ông già Trắng"), Udmurtia có Tol Babai (Тол Бабай). Còn nếu chỉ ở Moscow, Ded Moroz có hẳn một dinh thự trong công viên Kuzminki (Кузьминки).

Đi một vòng như vậy mới thấy cái lạnh ở mỗi vùng Nga mang một gương mặt riêng: nghiêm và hiền ở Ustyug, hoang dã ở Karelia, dữ dội ở Yakutia. Giống như mỗi miền Việt Nam có cách đón ông Công ông Táo khác nhau, người Nga cũng tiễn năm cũ bằng những ông già của làng mình.

Cách đến Veliky Ustyug từ Moscow

Veliky Ustyug không nằm trên tuyến đường sắt chính, nên mọi cách đi đều cần một chặng nối. Phổ biến nhất là đi tàu đêm từ ga Yaroslavsky (Ярославский вокзал) ở Moscow đến ga Kotlas Yuzhny (Котлас Южный) hoặc Yadrikha (Ядриха), mất khoảng 18 đến 20 giờ, rồi đi xe buýt hoặc xe riêng thêm khoảng 70 km, chừng 1 đến 1,5 giờ. Thị trấn có sân bay nhỏ cách trung tâm 3 km, với chuyến bay khoảng 1 giờ từ Vologda hoặc Cherepovets; từ Moscow phải nối chuyến. Đường bộ dài khoảng 930 km, chỉ hợp với ai muốn đi chậm qua các thành phố phương Bắc.

Gợi ý lịch trình

Thời điểm đẹp nhất để gặp Ded Moroz

Khoảng từ giữa tháng 11 đến đầu tháng 1 là mùa của Ông già Tuyết. Dịp sinh nhật 18 tháng 11 có lễ thắp cây thông, diễu hành và các "đồng nghiệp" vùng miền về dự, nhưng tuyết lúc này có năm chưa dày và ngày rất ngắn. Cuối tháng 12 là đẹp nhất về cảnh: tuyết trắng đều, đèn lễ hội khắp phố. Đổi lại, từ khoảng 25 tháng 12 đến hết kỳ nghỉ Tết của Nga (thường tới ngày 8 tháng 1), thị trấn đông khách nhất năm, phòng và vé tàu phải đặt từ nhiều tháng trước.

Tháng 2 và tháng 3 yên tĩnh hơn hẳn, thái ấp vẫn mở cửa, tuyết dày và trời hay quang; nếu đi cùng người lớn tuổi, đây là lúc dễ chịu nhất. Mùa hè ông vẫn tiếp khách, nhưng không còn cảnh cổ tích tuyết trắng, nên chỉ hợp khi bạn đi ngang qua vùng Vologda.

Lưu ý dành cho du khách Việt

• Tháng 12 ở Veliky Ustyug thường âm 10 đến âm 25 độ: mặc nhiều lớp, ủng chống trơn, găng tay hai lớp, miếng dán giữ nhiệt cho điện thoại.
• Đặt chỗ ở và vé tàu sớm nếu đi dịp sinh nhật 18/11 hoặc cuối tháng 12; thị trấn nhỏ, phòng có hạn.
• Các chương trình trong thái ấp đi theo nhóm có người dẫn, nói tiếng Nga; nên có hướng dẫn viên tiếng Việt để trẻ con hiểu các câu đố.
• Trẻ con nên chuẩn bị một bài hát hoặc bài thơ ngắn: ở Nga, đó là "lệ" để nhận quà từ Ded Moroz.
• Vào nhà thờ thì nữ che tóc, nam bỏ mũ, nói khẽ; chụp ảnh bên trong cần hỏi trước.
• Mang theo tiền mặt rúp cho quầy quà và bưu cục; thẻ ngân hàng nước ngoài không dùng được ở Nga.
• Món quà đáng mua: đồ bạc đen Ustyug, bánh gừng in hoa văn (пряник, pryanik), khăn len dệt tay.

Câu hỏi thường gặp

Một mùa đông có người đợi

Đến Veliky Ustyug, điều đọng lại không phải là ngôi nhà gỗ hay cây gậy pha lê, mà là cảm giác cả một thị trấn cùng nhau giữ gìn một niềm tin. Người lớn dắt con cháu đi chúc thọ ông như đi thăm một người họ hàng, và trẻ con nhìn bức thư của mình rơi vào hòm thư như thể vừa gửi đi một điều ước có thật. Mùa đông Nga vốn dài và tối; người Nga chọn lấp đầy nó bằng những ông già hiền hậu, bằng ánh đèn và tiếng cười.

Nếu năm nay bạn muốn đón một mùa đông có người đợi, từ Ustyug, Karelia đến tận Yakutia, ATN Travel có thể cùng bạn thiết kế một hành trình vừa sức, đúng mùa và đủ thời gian để không phải vội.