Baba Yaga: mụ phù thuỷ truyện cổ tích Nga có thật sự đáng sợ?

Rừng thông tối dần, tuyết lạo xạo dưới chân, rồi giữa những thân cây hiện ra một túp lều gỗ nhỏ. Túp lều không đứng trên móng đá như mọi ngôi nhà, mà trên hai cái chân gà khổng lồ, và nó quay lưng về phía bạn. Muốn vào, bạn phải nói đúng câu thần chú. Bên trong, cạnh lò sưởi, một bà già có chiếc chân bằng xương đang hít hít không khí: "Có mùi người Nga ở đây!"

Đó là Baba Yaga (Баба-яга), mụ phù thuỷ quen thuộc nhất của truyện cổ tích Nga, người mà trẻ con Nga vừa sợ vừa mê từ khi còn nghe kể bên giường ngủ. Nhưng Baba Yaga có thật sự đáng sợ không? Câu trả lời của các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian Nga thú vị hơn nhiều: bà có lúc là kẻ ăn thịt trẻ con, có lúc là bà tiên tặng quà, có lúc là người gác cổng giữa hai thế giới. Bài này đi qua các gương mặt ấy, ghé tranh của Ivan Bilibin, những bộ phim Xô Viết, rồi về làng Kukoboy ở tỉnh Yaroslavl, nơi Baba Yaga có cả bảo tàng, bưu điện và một ngày sinh nhật.

Mục lục

1. Ba gương mặt của Baba Yaga trong truyện cổ tích Nga
2. Chân xương, cối giã và túp lều chân gà
3. Bà thực ra là ai? Những giả thuyết của giới nghiên cứu
4. Từ tranh Bilibin đến màn ảnh Xô Viết
5. Kukoboy: về thăm quê hương Baba Yaga
6. Gợi ý lịch trình
7. Thời điểm đẹp nhất để gặp Baba Yaga
8. Lưu ý dành cho du khách Việt
9. Câu hỏi thường gặp
10. Đáng sợ hay đáng yêu, tuỳ bạn gõ cửa thế nào

Ba gương mặt của Baba Yaga trong truyện cổ tích Nga

Theo Bách khoa toàn thư Nga lớn (Большая российская энциклопедия), trong truyện cổ tích Baba Yaga xuất hiện ở ba vai chính. Vai thứ nhất là kẻ bắt cóc: bà bắt trẻ con về, định cho lên xẻng xúc bánh (хлебная лопата, khlebnaya lopata) đẩy vào lò. Cậu bé thông minh giả vờ không biết ngồi thế nào cho đúng, nhờ bà làm mẫu, rồi đẩy chính bà vào lò. Vai thứ hai là kẻ hãm hại con riêng, gần với hình ảnh mụ dì ghẻ trong truyện Tấm Cám mà người Việt quen thuộc.

Vai thứ ba mới là điều ít người ngờ tới: Baba Yaga là người ban tặng. Khi chàng hoàng tử đi tìm vợ hay cô gái đi tìm lửa đến được túp lều và cư xử đúng mực, bà cho họ ăn, cho ngủ, rồi tặng một cuộn chỉ phép (волшебный клубочек, volshebny klubochek) tự lăn chỉ đường, một con ngựa hay một con đại bàng. Có truyện còn kể về hai, ba chị em Yaga, và cả Baba Yaga là nữ chiến binh. Nói cách khác, bà không phải "người xấu" cố định như mụ dì ghẻ của Tấm, mà là một phép thử: ai lễ phép, khôn ngoan thì được giúp, ai lỗ mãng thì gặp hoạ.

Chân xương, cối giã và túp lều chân gà

Ngoại hình của Baba Yaga trong truyện cổ khá thống nhất: một chân bằng xương (костяная нога, kostyanaya noga), cái mũi dài "mọc lên tận trần nhà". Bà thường mù hoặc kém mắt và nhận ra người lạ bằng mùi, nên mới có câu "phảng phất mùi người Nga". Bà nằm dài chiếm hết túp lều nhỏ, giống như người nằm trong quan tài. Phương tiện đi lại là chiếc cối giã (ступа, stupa) và cây chày (пест, pest); chiếc chổi xoá dấu vết thường được nhắc tới trong các bản kể và minh hoạ về sau.

Túp lều của bà, избушка на курьих ножках (izbushka na kuryikh nozhkakh, túp lều trên chân gà), đứng ở bìa rừng, chỗ giáp ranh với "vương quốc xa xôi ba lần chín" (тридевятое царство, tridevyatoye tsarstvo) của truyện cổ. Có bản kể thì túp lều xoay trên chân dê, chân cừu hay chỉ một chân; hàng rào quanh nhà cắm đầy đầu lâu. Cửa luôn quay về phía rừng, nên người đến phải đọc câu quen thuộc: "Избушка, избушка, повернись к лесу задом, ко мне передом" (Izbushka, izbushka, povernis k lesu zadom, ko mne peredom: Lều ơi lều, quay lưng vào rừng, quay mặt ra ta). Trẻ con Nga thuộc lòng câu này như trẻ con Việt thuộc "Bống bống bang bang".

Bà thực ra là ai? Những giả thuyết của giới nghiên cứu

Các nhà nghiên cứu cho rằng hình tượng Baba Yaga thành hình trong một thời gian rất dài, khoảng từ thế kỷ 4–5 đến thế kỷ 12–13. Về tên gọi, cách giải thích được dùng nhiều hiện nay nối "yaga" với một gốc tiền Slav có nghĩa là "con rắn", cùng gốc với từ angis trong tiếng Litva. Những thuyết cũ coi bà là Nữ thần Mẹ vĩ đại, hay gắn túp lều với nghi lễ trưởng thành của thiếu niên như nhà nghiên cứu Vladimir Propp từng đề xuất, nay bị Bách khoa toàn thư Nga coi là đã lỗi thời.

Giả thuyết được Bách khoa toàn thư đánh giá thuyết phục nhất là của nhà ngôn ngữ học Vladimir Toporov: Baba Yaga phản chiếu hình ảnh nữ tư tế trong nghi lễ tang ma hoả táng thời cổ. Một cách giải thích dân gian khác cho cái tên "chân gà" là từ курные (kurnye, hun khói): những túp lều nhỏ đặt trên cột gỗ được hun khói cho bền, dùng làm "nhà" cho người đã khuất. Đây là giả thuyết, không phải kết luận, nhưng nó giải thích vì sao Baba Yaga luôn đứng ở rìa giữa thế giới người sống và cõi bên kia.

Từ tranh Bilibin đến màn ảnh Xô Viết

Hình dung của người Nga về Baba Yaga gắn chặt với hoạ sĩ Ivan Bilibin. Năm 1900, ông minh hoạ truyện "Nàng Vasilisa xinh đẹp" (Василиса Прекрасная), trong đó có bức Baba Yaga tóc bạc rối bay trên cối giữa rừng bạch dương, khung tranh viền hoa văn như khăn thêu. Trong truyện, cô Vasilisa bị dì ghẻ sai vào rừng xin lửa, và mang về chiếc đầu lâu có đôi mắt rực sáng, thứ lửa sau đó thiêu rụi những kẻ hại mình. Bạn có thấy bóng dáng Tấm và mẹ con Cám ở đây không?

Thế kỷ 20, Baba Yaga lên màn ảnh qua nam diễn viên Georgy Millyar (Георгий Милляр). Ông đóng vai này trong bốn phim cổ tích của đạo diễn Aleksandr Rou: "Nàng Vasilisa xinh đẹp" (1939), "Morozko" (Морозко, 1964), "Lửa, nước và… kèn đồng" (Огонь, вода и… медные трубы, Ogon, voda i… mednye truby, 1967) và "Sừng vàng" (Золотые рога, 1972). Trong "Morozko", Baba Yaga của Millyar là một bà già đau lưng, cáu kỉnh mà đáng yêu, đến mức nhiều thế hệ khán giả Xô Viết lớn lên không còn sợ bà nữa. Chuyện vui là một người đàn ông lại thành Baba Yaga nổi tiếng nhất lịch sử điện ảnh Nga.

Kukoboy: về thăm quê hương Baba Yaga

Năm 2004, làng Kukoboy (Кукобой) ở huyện Pervomaysky, tỉnh Yaroslavl, sát ranh giới tỉnh Vologda, được công bố là "quê hương của Baba Yaga" và mở bảo tàng dành riêng cho bà. Baba Yaga ở đây không phải mụ phù thuỷ ăn thịt trẻ con, mà là bà "dịu hiền", đúng vai người ban tặng và chỉ đường trong truyện. Ý tưởng ấy từng gặp phản đối từ phía Giáo hội Chính thống, nhưng làng nhỏ giữa rừng vẫn trở thành điểm đến cổ tích được nhiều gia đình Nga tìm về.

Chương trình tham quan kéo dài khoảng hai tiếng rưỡi. Bạn được dẫn vào Bảo tàng Cổ tích (Музей сказки) cùng cô Marya Khéo tay (Марья Искусница), gửi thư ở Bưu điện Baba Yaga, ngồi chiếc xe "túp lều", gặp ông thần rừng Lesovik (Лесовик), rồi uống trà với bánh nướng pirog (пирог, bánh nhân) kiểu Kukoboy. Ngoài phần cổ tích, làng còn có nhà thờ Spassky và một con suối thiêng. Cuối buổi, bạn có thể đi hết "dặm đường cổ tích" (сказочная верста, skazochnaya versta) dài 1,066 km.

Gợi ý lịch trình

Kukoboy cách Moscow khoảng 432 km, tức khoảng 7 giờ xe nếu đi thẳng, nên ít ai đi về trong ngày. Xe buýt công cộng rất thưa, nên nhóm nhỏ và gia đình thường thuê xe riêng. Trong các hành trình Vành đai vàng chúng tôi thiết kế cho gia đình có con nhỏ, Kukoboy hợp nhất khi ghép sau Yaroslavl, để bọn trẻ có một ngày "vào truyện" sau những nhà thờ và bảo tàng.

Thời điểm đẹp nhất để gặp Baba Yaga

Dịp vui nhất là sinh nhật Baba Yaga, ngày 26 tháng 6, với lễ hội thường tổ chức vào thứ Bảy cuối tháng 6: đầu hè, rừng xanh, ngày dài gần như không tối. Tháng 7 và tháng 8 cũng dễ đi, đường khô và ấm. Mùa đông, làng phủ tuyết trông đúng như cảnh trong tranh Bilibin, nhưng đường xa và lạnh, nên cần xe tốt và lịch trình rộng.

Cần nhớ là chương trình cuối tuần phải đặt trước. Thứ Tư có chương trình rút gọn lúc 12:00 và 13:00, không cần đặt, nhưng chỉ dành cho khách lẻ, không nhận đoàn.

Lưu ý dành cho du khách Việt

• Chương trình ở Kukoboy hoàn toàn bằng tiếng Nga và nhiều đoạn là trò chơi lời nói, nên cần hướng dẫn viên hoặc phiên dịch đi kèm.
• Đặt chỗ trước cho thứ Bảy, Chủ nhật; nếu đi theo nhóm, hỏi rõ giờ bắt đầu vì làng không đông khách như thành phố.
• Đường từ Yaroslavl khá xa, ít trạm dừng; mang theo nước, đồ ăn nhẹ và cho trẻ đi vệ sinh trước khi lên xe.
• Mùa hè rừng có nhiều muỗi, mang kem chống côn trùng; mùa đông cần áo ấm, giày chống trơn.
• Kể trước cho trẻ nghe một vài truyện Baba Yaga hoặc xem "Morozko" để bọn trẻ hiểu và thích thú hơn khi gặp nhân vật.
• Vào nhà thờ trong làng, nữ che tóc, nam bỏ mũ, giữ yên lặng.

Câu hỏi thường gặp

Đáng sợ hay đáng yêu, tuỳ bạn gõ cửa thế nào

Baba Yaga đáng sợ đúng như trẻ con cần một chút sợ hãi để biết lễ phép, can đảm và tinh khôn. Nhưng với những ai đến túp lều chân gà bằng sự tôn trọng, bà lại là người cho ăn, cho ngủ và chỉ đường. Có lẽ đó là lý do người Nga, sau hàng trăm năm, vẫn không nỡ để bà thành một mụ phù thuỷ ác đơn thuần, và còn tổ chức sinh nhật cho bà giữa rừng Yaroslavl.

Nếu bạn muốn đưa cả nhà "vào truyện" một ngày giữa hành trình Vành đai vàng, ATN Travel có thể giúp bạn ghép Kukoboy vào lịch trình Yaroslavl, cùng hướng dẫn viên kể chuyện bằng tiếng Việt.