Irkutsk: cửa ngõ hồ Baikal và thành phố nhà gỗ của Siberia

Sáu giờ sáng, âm ba mươi độ. Sông Angara không chịu đóng băng: mặt nước đen bốc lên từng cuộn hơi trắng dày như khói, phủ mờ cả bờ kè, đậu thành lớp sương muối trắng xoá trên cành cây. Bên kia đường, những ngôi nhà gỗ hai tầng với khung cửa sổ chạm trổ như ren đã sáng đèn, mùi bánh hấp buuzy bay ra từ một quán nhỏ. Đó là buổi sáng đầu tiên của rất nhiều người ở Irkutsk.

Irkutsk thường bị coi là "chỗ đáp máy bay rồi đi Baikal", nhưng thành phố hơn ba thế kỷ tuổi này đáng được dành ít nhất một ngày trọn vẹn. Đây là nơi những người cô-dắc dựng đồn gỗ năm 1661, nơi các đoàn lạc đà chở trà từ Trung Hoa về châu Âu dừng chân, nơi vợ con những nhà quý tộc Tháng Chạp theo chồng đi đày và dựng nên một đời sống văn hoá giữa Siberia. Bài này gợi ý cách đi Irkutsk trước hoặc sau chuyến Baikal: xem gì, ăn gì, ở bao lâu.

Mục lục

1. Irkutsk, từ đồn gỗ năm 1661 đến thủ phủ Đông Siberia
2. Khu 130 và những ngôi nhà gỗ chạm ren
3. Bảo tàng Tháng Chạp và những người vợ theo chồng
4. Tàu phá băng Angara và bờ sông lúc giá lạnh
5. Ẩm thực Irkutsk: buuzy, omul và sagudai
6. Từ Irkutsk đi Baikal: Taltsy và Listvyanka
7. Gợi ý lịch trình
8. Thời điểm đẹp nhất để ghé Irkutsk
9. Lưu ý dành cho du khách Việt
10. Câu hỏi thường gặp
11. Một thành phố đáng ở lại thêm một đêm

Irkutsk, từ đồn gỗ năm 1661 đến thủ phủ Đông Siberia

Ngày 6 tháng 7 năm 1661, viên chỉ huy cô-dắc Yakov Pokhabov (Яков Похабов) cho dựng một đồn gỗ (острог, ostrog) trên bờ phải sông Angara, đối diện cửa sông Irkut, để thu thuế bằng da lông chồn zibelin. Đồn ban đầu nhỏ đến bất ngờ: chừng 19 x 17 mét, với khoảng hai mươi người cô-dắc. Vài năm sau, một pháo đài lớn hơn với tám tháp canh được dựng lên, và Irkutsk lớn dần thành trạm buôn bán trên "con đường trà" từ Bắc Kinh về Moscow.

Từ đồn gỗ ấy, công trình duy nhất còn lại là Nhà thờ Đấng Cứu thế (Спасская церковь, Spasskaya tserkov), xây bằng đá từ năm 1706, là công trình đá cổ nhất thành phố. Đứng ở bờ kè dưới (Нижняя набережная), bạn sẽ thấy nó bên cạnh Nhà thờ lớn Hiển linh (Богоявленский собор) và tượng đài những người khai phá, nơi có tượng Pokhabov. Gần đó là Cổng Moscow (Московские ворота), cổng khải hoàn dựng năm 1811, bị phá năm 1925 và được dựng lại năm 2011. Chỉ vài trăm bước chân mà đi qua cả ba thế kỷ.

Năm 1879, một trận hoả hoạn lớn thiêu rụi phần lớn trung tâm Irkutsk vốn gần như toàn bằng gỗ. Sau đó, hội đồng thành phố cấm xây nhà gỗ trên năm phố chính, nên lõi trung tâm ngày nay chủ yếu là nhà gạch đá cuối thế kỷ 19. Nhưng ngay sau những dãy phố ấy, nhà gỗ vẫn chen chúc trong các ngõ nhỏ, và chính chúng làm nên chất riêng của Irkutsk.

Khu 130 và những ngôi nhà gỗ chạm ren

Khu phố 130 (130-й квартал, "khu phố 130"), còn gọi là Irkutskaya sloboda (Иркутская слобода, "phố thị Irkutsk"), mở cửa tháng 9 năm 2011, nhân dịp thành phố tròn 350 tuổi. Trên khoảng 5,7 ha, các ngôi nhà gỗ thế kỷ 18–19 được trùng tu hoặc dựng lại theo bản vẽ lưu trữ, thành một phố đi bộ với quán cà phê, nhà hàng, cửa hàng quà và rạp chiếu phim. Buổi tối mùa đông, đèn dây treo dọc mái hiên, tuyết lấp lánh trên khung cửa sổ chạm trổ; phố đẹp như một tấm bưu thiếp, và đông vui hơn hẳn ban ngày.

Khu 130 là bản "phục dựng", nên muốn thấy nhà gỗ thật, hãy đi thêm vài con phố. Nổi tiếng nhất là Nhà Ren (Кружевной дом, Kruzhevnoy dom), hay Nhà Châu Âu (Дом Европы), ở phố Fridrikh Engels số 21: năm 1907, thương nhân Apollos Shastin (Шастин) mua lại một căn nhà nhỏ và phủ lên nó lớp gỗ chạm mỏng như ren, từ diềm mái đến từng khung cửa; ngôi nhà ngày nay được dựng lại theo bản vẽ cũ vào năm 1999. Ai từng đi Hội An quen ngắm nhà gỗ của thương nhân phố cổ; ở Irkutsk, nhà thương nhân cũng bằng gỗ, chỉ là chạm trổ cầu kỳ hơn và quét sơn xanh, trắng.

Lời khuyên nhỏ: đừng chỉ đi dọc phố chính. Những ngõ nhỏ quanh trung tâm còn nhiều nhà gỗ cũ, có căn nghiêng lún vì nền đất mềm, có căn còn người ở, cửa sổ đặt chậu hoa và mèo nằm sưởi nắng. Nhớ chụp ảnh từ ngoài đường, đừng vào sân nhà người ta.

Bảo tàng Tháng Chạp và những người vợ theo chồng

Sau cuộc khởi nghĩa tháng 12 năm 1825 ở Saint Petersburg, nhiều sĩ quan quý tộc tham gia, được gọi là những người Tháng Chạp (декабристы, dekabristy), bị đày sang Siberia. Một số người vợ đã từ bỏ cuộc sống cung đình để theo chồng. Hết hạn khổ sai, gia đình công tước Sergei Volkonsky (Волконский) và Sergei Trubetskoy (Трубецкой) được về sống ở Irkutsk, và hai ngôi nhà của họ trở thành nơi tụ hội của giới trí thức thành phố: đọc thơ, chơi nhạc, đón khách.

Hai ngôi nhà ấy nay là Bảo tàng Lịch sử – Tưởng niệm những người Tháng Chạp (Иркутский музей декабристов), thành lập năm 1970: Nhà Volkonsky ở ngõ Volkonskogo số 10 và Nhà Trubetskoy ở phố Dzerzhinskogo số 64. Theo trang chính thức của bảo tàng, nhà mở cửa từ 10:00 đến 18:00 và nghỉ thứ Hai. Đồ đạc, thư từ, cây đàn piano trong nhà giúp bạn hình dung một đời sống văn hoá giữa vùng đất xa xôi. Bảo tàng nhỏ, đi khoảng một đến một tiếng rưỡi; nên đi cùng hướng dẫn viên để nghe trọn câu chuyện về những người phụ nữ ấy.

Tàu phá băng Angara và bờ sông lúc giá lạnh

Neo bên bờ hồ chứa Irkutsk, trên đại lộ Marshala Zhukova, là tàu phá băng Angara (ледокол «Ангара»): hạ thuỷ năm 1900, phục vụ trên hồ Baikal hơn sáu thập kỷ, rời biên chế năm 1962, và nay là một trong những tàu phá băng cổ nhất thế giới còn giữ được. Bên trong có phòng máy hơi nước, các khoang và phòng trưng bày về lịch sử đi biển trên Baikal. Với khách đi cùng trẻ con hoặc người mê máy móc, đây là điểm dừng rất đáng.

Mùa đông, đừng bỏ lỡ buổi sáng dạo bờ sông Angara. Nước từ hồ Baikal chảy ra giữ nhiệt độ trên 0 độ, nên vào những ngày giá buốt, mặt sông bốc hơi thành màn sương trắng, cây cối hai bờ phủ sương muối. Ánh mặt trời mọc xuyên qua làn hơi ấy tạo nên khung cảnh mà nhiếp ảnh gia dậy sớm hay săn lùng.

Ẩm thực Irkutsk: buuzy, omul và sagudai

Món đầu tiên phải thử là buuzy (буузы), người Irkutsk gọi là pozy (позы): bánh bột hấp của người Buryat, nhân thịt băm, bên trong có nước dùng, đỉnh bánh chừa một lỗ nhỏ như mái lều yurt. Người địa phương truyền nhau rằng một chiếc bánh chuẩn phải có 33 nếp gấp. Cách ăn đúng là cầm tay, cắn một miếng nhỏ ở mép, hút nước dùng trước rồi mới ăn phần còn lại. Khách Việt thường bảo nó như bánh bao nhân thịt có nước, chỉ là dày thịt hơn nhiều.

Thứ hai là cá omul (омуль), loài cá đặc hữu của hồ Baikal, được bán hun khói nóng, hun khói nguội, ướp muối hoặc nấu canh ukha. Gan dạ hơn thì thử sagudai (сагудай), cá sống thái miếng trộn hành, muối, tiêu và dầu, gần giống gỏi cá; hoặc stroganina (строганина), cá đông lạnh bào mỏng ăn kèm muối tiêu. Món quà mang về được ưa nhất là hạt thông tuyết (кедровый орех, kedrovy orekh) và mứt quả rừng. Mùa đông, quầy ở Chợ Trung tâm (Центральный рынок) là nơi dễ tìm cả ba thứ.

Từ Irkutsk đi Baikal: Taltsy và Listvyanka

Đường từ Irkutsk đi làng Listvyanka bên hồ Baikal dài khoảng 65–70 km, đi xe hơn một giờ. Gần nửa đường là Bảo tàng Kiến trúc – Dân tộc học Taltsy, nơi các nhà gỗ, nhà thờ gỗ và tháp canh cũ của vùng Angara được chuyển về dựng lại giữa rừng. Mùa đông ở đây có cầu trượt băng, xe ngựa, trò chơi dân gian; bạn có thể đọc thêm trong bài Hành trình ngược thời gian ở Taltsy.

Sau Listvyanka, từ Irkutsk còn có thể đi đảo Olkhon (khoảng 5 đến 6 giờ đi xe) hoặc tuyến đường sắt vòng quanh hồ. Nếu đi vào mùa đông, hãy đọc thêm bài Baikal mùa băng để chọn đúng tuần có băng trong.

Gợi ý lịch trình

Thời điểm đẹp nhất để ghé Irkutsk

Phần lớn khách Việt đến Irkutsk theo hai mùa của Baikal. Từ giữa tháng 2 đến giữa tháng 3, thành phố là điểm xuất phát đi ngắm băng; trời lạnh khô, nắng nhiều, sân nhà thờ Kazan có tượng băng, sông Angara bốc hơi những sáng giá buốt. Từ tháng 6 đến tháng 8, phố xanh mát, trời sáng đến khuya, rất hợp để đi bộ và ngồi quán vỉa hè.

Tháng 9 là mùa thu vàng ngắn ngủi, lá bạch dương và thông rụng lá vàng rực trên đường đi Listvyanka. Tháng 11 và tháng 4 là hai mùa giáp hạt: trời xám, đường lầy, băng hồ chưa đủ dày hoặc đã yếu, nên ít lý do để chọn trừ khi bạn chỉ ghé thành phố.

Lưu ý dành cho du khách Việt

• Giờ Irkutsk nhanh hơn Moscow 5 giờ và nhanh hơn Việt Nam 1 giờ; chuyến bay đêm từ Moscow đến nơi vào sáng, nên chừa nửa ngày nghỉ.
• Bảo tàng Tháng Chạp nghỉ thứ Hai; nhiều bảo tàng khác ở Nga cũng nghỉ đầu tuần, nên xếp ngày tham quan thành phố từ thứ Ba.
• Vào nhà thờ thì nữ che tóc, nam bỏ mũ; nhà thờ Kazan mở cửa hằng ngày, không thu vé.
• Ăn buuzy cẩn thận: nước dùng bên trong rất nóng, cắn mép trước rồi hút nước.
• Mùa đông vỉa hè rất trơn, nên mang giày đế chống trơn hoặc đinh bám giày.
• Tiền mặt rúp cần cho chợ và quán nhỏ; thẻ ngân hàng nước ngoài không dùng được ở Nga.
• Cá omul hun khói mang về nên hút chân không và hỏi kỹ quy định hành lý của hãng bay.

Câu hỏi thường gặp

Một thành phố đáng ở lại thêm một đêm

Irkutsk không phô trương. Thành phố không có cung điện vàng son như Saint Petersburg hay những đại lộ rộng như Moscow, mà có những ngôi nhà gỗ hơi nghiêng, một dòng sông bốc khói giữa mùa đông, những câu chuyện về người phụ nữ theo chồng sang tận cùng nước Nga. Ai chịu ở lại thêm một đêm thường nhận ra Baikal sẽ đẹp hơn khi bạn đã hiểu những người sống bên nó.

Nếu bạn đang ghép Irkutsk vào một hành trình Baikal, ATN Travel có thể giúp bạn sắp xếp đủ thời gian cho cả thành phố lẫn hồ, để mỗi chặng đều có lý do của nó.